Ένα από τα πιο χρήσιμα εργαλεία για τους εκπαιδευτικούς είναι ο εννοιολογικός χάρτης. Πόσο εύκολο όμως είναι να κατασκευάσεις έναν;
Στο παρόν άρθρο θα παρουσιάσω ένα πρόγραμμα για τη κατασκευή εννοιολογικών χαρτών καθώς και τη δική μου προσπάθεια κατασκευής του.

Εννοιολογικοί χάρτες

Οι εννοιολογικοί χάρτες συνιστούν διαγράµµατα που αναπαριστούν οργανωµένες γνώσεις, που αποτελούνται από έννοιες και τις µεταξύ τους σχέσεις. Οι έννοιες, που συνήθως υποδηλώνονται µε λέξεις ή φράσεις, συχνά περικλείονται σε κύκλους ή σε κουτιά και οι µεταξύ τους σχέσεις αναπαριστώνται µε γραµµές που συνδέουν τις έννοιες. Η σχέση που υποδηλώνεται µπορεί να συγκεκριµενοποιείται µέσα από λέξεις ή φράσεις που µπορεί να γραφούν πάνω στις γραµµές που συνδέουν τις έννοιες. Η τριάδα Έννοια- Σύνδεσµος- Έννοια δηµιουργεί µια πρόταση (proposition). Ως εκ τούτου, ο εννοιολογικός χάρτης αποτελεί διαγραµµατική αναπαράσταση των συνδέσεων μεταξύ δύο ή περισσότερων εννοιών µε τη µορφή προτάσεων, αναδεικνύοντας τις σχέσεις µεταξύ των εννοιών. Η διαδικασία κατασκευής ενός εννοιολογικού χάρτη καλείται χαρτογράφηση εννοιών.
Ο κύριος στοχος που επιδιώκεται µέσα από την εφαρµογή της χαρτογράφησης εννοιών ως παιδαγωγικής τεχνικής είναι η µεγιστοποίηση της µάθησης, µε τρόπο που να έχει νόηµα και να είναι ουσιαστική για το άτοµο.
Υπάρχουν διάφορα είδη εννοιολογικών χαρτών. Ένας βασικός παράγοντας που επηρεάζει την µορφή που θα πάρει ένας εννοιολογικός χάρτης είναι το πλαίσιο ή το συγκείµενο (context) στο οποιο δηµιουργείται γι αυτό είναι καλύτερο να υπάρχει ένα κοµβικό ερώτηµα ή µια κεντρική έννοια που να παραπέµπει στη δηµιουργία του. Στην εικόνα που ακολουθεί παρουσιάζονται τα διάφορα είδη εννοιολογικών χαρτών.

CmapTools

Το πρόγραμμα το οποίο χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή του εννοιολογικού χάρτη ονομάζεται CmapTools. Το CmapTools είναι λογισμικό χαρτογράφησης ιδεών που αναπτύχθηκε από το Florida Institute for Human and Machine Cognition (IHMC). Επιτρέπει στους χρήστες να δημιουργούν εύκολα γραφικούς κόμβους που αντιπροσωπεύουν έννοιες, να συνδέουν κόμβους χρησιμοποιώντας γραμμές και να συνδέουν λέξεις για να σχηματίσουν ένα δίκτυο αλληλένδετων προτάσεων που αντιπροσωπεύουν τη γνώση ενός θέματος. Το λογισμικό αυτό έχει χρησιμοποιηθεί σε αίθουσες διδασκαλίας και σε ερευνητικά εργαστήρια.

Κείμενο

Το κείμενο που χρησιμοποιήθηκε για τη κατασκευή του εννοιολογικού χάρτη, προέρχεται από το 3^ο Κεφάλαιο της Βιολογία Γενικής Παιδείας Γ’ ενιαίου λυκείου ‘’Εξέλιξη’’ και το παραθέτω παρακάτω:

Οι πρώτοι άνθρωποι εξελίχθηκαν από τους Αυστραλοπιθήκους πριν από 2 εκατομμύρια χρόνια περίπου και αντιπροσωπεύονται από το είδος Homo habilis.

Ο Homo habilis (άνθρωπος ο επιδέξιος) περπατούσε όρθιος, είχε δόντια που έμοιαζαν περισσότερο με αυτά του ανθρώπου παρά με τα δόντια των Αυστραλοπιθήκων και μεγαλύτερο εγκέφαλο από αυτούς. Έφτιαχνε και χρησιμοποιούσε πολλά πέτρινα εργαλεία και είχε μεγάλη επιδεξιότητα. Χάρη σ’ αυτά τα χαρακτηριστικά του θεωρείται ένα μεγάλο βήμα από τη ζωώδη προς την ανθρώπινη κατάσταση. Ο Homo habilis έζησε στην Αφρική για 500.000 χρόνια και μετά εξαφανίστηκε. Τον διαδέχτηκε ένα νέο είδος ανθρώπου με ακόμα μεγαλύτερο εγκέφαλο, ο Homo erectus (άνθρωπος ο όρθιος).

Στο Homo erectus αποδίδονται πολλές απολιθωμένες μορφές που είναι σήμερα γνωστές ως ο Άνθρωπος της Ιάβας και ο Άνθρωπος του Πεκίνου (Homo erectus pekinensis). Το είδος αυτό εμφανίστηκε στην Αφρική πριν από 1,6 εκατομμύρια χρόνια και είναι το πρώτο ανθρώπινο είδος που μετανάστευσε στην Ασία και στην Ευρώπη. Ζούσε σε ομάδες, κατοικούσε σε σπηλιές ή και σε ξύλινα καταλύματα που κατασκεύαζε ο ίδιος, χρησιμοποιούσε τη φωτιά και παρουσίασε μια μεγάλη στροφή στη δίαιτά του, καθώς έψηνε το κρέας που έτρωγε. Πιθανότατα είχε την ικανότητα ομιλίας. Ο Homo erectus, αν και παρέμεινε στον πλανήτη περισσότερα χρόνια από κάθε άλλο προγονικό μας είδος, εξαφανίστηκε από την Αφρική και την Ευρώπη πριν από 500.000 χρόνια, με την εμφάνιση του Ηomo sapiens (άνθρωπος ο σοφός). Έζησε όμως στην Ασία μέχρι πριν από 250.000 χρόνια.

Η μετάβαση από το Homo erectus στις πρωτόγονες μορφές του Homo sapiens (Homo archaico, Homo presapiens), οι οποίες χρονολογούνται πριν από 400.000-130.000 χρόνια, φαίνεται να έγινε σταδιακά και με συνεχή αύξηση του όγκου του εγκεφάλου.

Το 1856 στην κοιλάδα Neander της Γερμανίας βρέθηκε ένα κρανίο που αποδόθηκε στον Άνθρωπο του Νεάντερταλ. Ο Άνθρωπος του Νεάντερταλ θεωρείται σήμερα ως ένα υποείδος του Homo sapiens και γι’ αυτό ονομάζεται Homo sapiens neanderthalensis. Ο Homo sapiens neanderthalensis εμφανίστηκε πριν από 130.000 περίπου χρόνια και έζησε μέχρι πριν από 35.000 χρόνια. Ήταν πιο δυνατός σωματικά από το σύγχρονο άνθρωπο, με προτεταμένο μέτωπο, τονισμένα υπερόφρυα τόξα και δόντια μεγαλύτερα του σύγχρονου ανθρώπου. Ζούσε ομαδικά σε σπηλιές ή καλύβες και κατασκεύαζε και χρησιμοποιούσε εργαλεία. Έκανε χρήση της φωτιάς, ντυνόταν με προβιές, έθαβε τους νεκρούς του και έδωσε δείγματα της πρωτόγονης τέχνης του. Το γεγονός ότι μαζί με τους νεκρούς έθαβε και φαγητό, όπλα και άνθη υποδηλώνει ότι πίστευε στη μεταθανάτια ζωή. Σ’ αυτόν παρουσιάζονται τα πρώτα στοιχεία συμβολικής σκέψης που χαρακτηρίζουν το σημερινό άνθρωπο.

Ο εννοιολογικός χάρτης

Χρησιμοποιώντας τις πληροφορίες του κειμένου και με τη βοήθεια της εφαρμογής CmapTools, δημιούργησα τον ακόλουθο εννοιολογικό χάρτη:

Περιμένω τα σχόλια σας πανω στο χάρτη μου καθώς και τη δική σας εμπειρία από το πρόγραμμα! Καλό Cmapping!