CmapTools και δυναμικοί εννοιολογικοί χάρτες
Και ποιος δε θέλει να μαθαίνει πιο εύκολα, αντί να αποστηθίζει πληθώρα πληροφοριών που με το χρόνο θα ξεχαστούν; Ένα πολύ ενδιαφέρον διδακτικό εργαλείο που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε στη διδασκαλία μας, ως αντιστάθμιση σε αυτό το πρόβλημα, είναι οι εννοιολογικοί χάρτες. Αυτοί αποτελούν διαγράμματα που παρουσιάζουν οργανωμένα και ιεραρχικά το γνωστικό αντικείμενο προς μελέτη. Οι έννοιες συμβολίζονται με κόμβους και συνδεόνται με γραμμές/συνδέσεις, οι οποίες συνοδεύονται από ετικέτες που περιγράφουν τη σχέση των δύο ή περισσότερων εννοιών, σχηματίζοντας μια πρόταση.
Εμπνευστής αυτού του εργαλείου είναι ο Joseph D. Novak, βασιζόμενος στη λογική της “μάθησης με νόημα”, όπου είναι ευκολότερο και πιο ουσιαστικό να οικοδομούνται ισχυρές γνωστικές δομές, πάνω στο προϋπάρχον γνωστικό υπόβαθρο, για την καλύτερη συσχέτιση και ιεράρχηση των επιμέρους εννοιών, σε αντίθεση με τη συχνά ανιαρή και ανούσια επανάληψη και αποστήθιση πληροφοριών, για τη βραχυχρόνια συγκράτηση τους.
Οι εννοιολογικοί χάρτες, όπως ο παραπάνω, μπορούν να αξιοποιηθούν σε όλες τις φάσεις της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Στην αρχή του μαθήματος, είναι πολύ χρήσιμοι για την διερεύνηση των πρότερων γνώσεων και την καταγραφή των εναλλακτικών ιδεών των μαθητών. Κατά τη διάρκεια του μαθήματος, βοηθούν στην καλύτερη οργάνωση και παρουσίαση των επιμέρους σημείων του διδακτικού αντικειμένου, διευκολύνοντας τη διασύνδεση των εννοιών και οικοδομώντας σταδιακά τη γνώση, μαζί με τους μαθητές. Τέλος, όταν ολοκληρώνεται το μάθημα, παρέχουν μια ευκαιρία εναλλακτικής αξιολόγησης, καθώς οι εννοιολογικοί χάρτες που δημιουργούνται από τους μαθητές αποτυπώνουν την κατανόηση και την πρόοδο στη σκέψη τους, ανάλογα με τις αποφάσεις που πήραν κατά το σχεδιασμό τους. Πολύ σημαντικό αποτέλεσμα είναι η μεταγνωστική προέκταση των εννοιολογικών χαρτών, αφού όσο εξοικειώνονται οι μαθητές με αυτό το εργαλείο, μαθαίνουν καλύτερα πως να μαθαίνουν και να οικειοποιούνται τη νέα γνώση, μετά την κατάλληλη επεξεργασία της.
Αν θέλαμε να αναδείξουμε κάποια οφέλη αυτού του διδακτικού εργαλείου πιο εστιασμένα στη διδακτική της Βιολογίας, θα λέγαμε πως βοηθούν στην:
- πιο ολιστική προσέγγιση της Βιολογίας, δεδομένης της πολυπλοκότητας και των πολλών επιμέρους στοιχείων που τη χαρακτηρίζουν
- καλύτερη οργάνωση και ιεράρχηση των πολυάριθμων νέων εννοιών που προστίθενται στις γνώσεις τους, ανακαλύπτοντας τις πολύπλοκες μεταξύ τους σχέσεις και αλληλεπιδράσεις, κάτι που δεν επιτυγχάνεται σε βάθος με τη διαρκή αποστήθιση
- εκτενέστερη σύνδεση των εννοιών που επιτρέπει την επέκταση τους προς επιπρόσθετες έννοιες και τη δυνατότητα επεξήγησης διαδικασιών, με επιχειρήματα
- οπτικοποίηση των εννοιών και των σχέσεων με ιεραρχία, που κρίνεται καλύτερη από μεγάλα σε έκταση κείμενα που απλώς παραθέτουν τις πληροφορίες γραμμικά
Φανταστείτε αν όλα αυτά αποκτήσουν μια μεγαλύτερη δυναμική, παρέχοντας τη δυνατότητα ενσωμάτωσης επιπλέον πληροφοριών και πολυμεσικών στοιχείων που μπορούν να ξεδιαλύνουν τυχόν απορίες που προκύπτουν για πιο δυσνόητες έννοιες και συσχετίσεις. Τότε, θα είχαμε έναν επονομαζόμενο Δυναμικό Εννοιολογικό Χάρτη, που είναι πιο παραστατικός και σαφής από την πιο κλασική εκδοχή που περιγράφηκε παραπάνω, ενώ οι ποικίλες μορφές πληροφορίας (εικόνες, βίντεο, υπερσύνδεσμοι κ.α.) ενισχύουν ποιοτικά το περιεχόμενο αυτού του είδους εννοιολογικού χάρτη, επιτρέποντας την άμεση ανάκληση της πληροφορίας, όποτε το θελήσουμε. Ένα εργαλείο δημιουργίας δυναμικών εννοιολογικών χαρτών είναι το CmapTools.
Αφού δημιούργησα έναν προσωπικό λογαριασμό στο cloud και κατέβασα και εγκατέστησα το λογισμικό, κλήθηκα να δημιουργήσω έναν εννοιολογικό χάρτη, βασιζόμενος στην υποενότητα “Ο καρκίνος προκαλείται από μεταλλάξεις γονιδίων που ελέγχουν τον κυτταρικό πολλαπλασιασμό” της Βιολογίας της Γ’ Λυκείου, όπως φαίνεται και στη διπλανή εικόνα. Ανιχνεύοντας τις πιο σημαντικές έννοιες που θα ήταν σημαντικές για το μάθημα και για να συγκρατήσουν, αλλά και να συνδέσουν οι μαθητές στο μυαλό τους, κατέληξα στον παρακάτω χάρτη, ο οποίος προστίθεται και για διάδραση στην παρούσα ανάρτηση. Πέρα από την ιεραρχία των εννοιών και τις συσχετίσεις τους, υπάρχουν και κάποια σύμβολα για εικόνες, βίντεο ή υπερσυνδέσμους στη Βικιπαίδεια για περισσότερα ερεθίσματα σε ορισμένα σημεία του χάρτη.
Όσο δύσκολη και χρονοβόρος ίσως είναι η δημιουργία ενός εννοιολογικού χάρτη, τόσο ευεργετικό μπορεί να είναι αυτό το εργαλείο για τους μαθητές, ξεκλειδώνοντας την καλύτερη αντίληψη των διδασκόμενων εννοιών, με τη χρήση πολυμέσων που πιθανότατα τραβούν περισσότερο το ενδιαφέρον. Μάλιστα, το συγκεκριμένο λογισμικό διαθέτει την επιλογή δημιουργίας παρουσίασης (presentation builder), δηλαδή σταδιακή εμφάνιση στοιχείων του ήδη συνολικά προετοιμασμένου χάρτη, ώστε να ακολουθεί την πορεία του μαθήματος και να παρέχονται σε τμήματα οι πληροφορίες ενός ευρύτερου χάρτη, επιτρέποντας τελικά την ολιστική αποτύπωση όλων των στοιχείων.