Ζώα με μαλακό σώμα 🐌🐙

ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

Το φύλο Μαλάκια περιλαμβάνει περίπου 100.000 αρτίγονα είδη και αποτελεί, σε αριθμό ειδών, το δεύτερο μεγαλύτερο φύλο στο ζωικό βασίλειο. Το όνομά τους οφείλεται στο μαλακό ζώο (Λατ. molluscus = μαλακός). Έχουν εξαπλωθεί τόσο στον υδάτινο όσο και στον χερσαίο βιότοπο. Kύρια γνωρίσματά τους αποτελούν:

1. Ο μανδύας και η μανδυακή κοιλότητα
2. Το κέλυφος
3. Ο πόδας

Το μέγεθός τους κυμαίνεται συνήθως από 1 έως 10 εκατοστά. Συναντώνται, όμως, και ορισμένα που δε ξεπερνούν το 1 χιλιοστό αλλά και μερικά που υπερβαίνουν τα 10 μέτρα!

Χωρίζονται σε 8 ομοταξίες/κλάσεις:

1. Ουροβοθριωτά (Caudofoveata)
2. Σωληνόγαστροι (Solenogastres)
3. Πολυπλακοφόρα (Polyplaophora)
4. Μονοπλακοφόρα (Monoplacophora)
5. Γαστερόποδα (Gastropoda)
6. Δίθυρα (Bivalvia)
7. Σκαφόποδα (Scaphopoda)
8. Κεφαλόποδα (Cephalopoda)

ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Μαλάκια των γλυκών νερών:

            Στις λίμνες, στα ποτάμια, στα ρυάκια και στις πηγές της Ελλάδας εξαπλώνονται 80 περίπου είδη υδρόβιων Μαλακίων, εκ των οποίων 25 ανήκουν στα Δίθυρα και 55 στα Προσωβράγχια και Πνευμονοφόρα Γαστερόποδα. Ζουν μέσα και πάνω στη λάσπη, στις πέτρες και τα βράχια, καθώς και πάνω σε υδρόβια φυτά. Δε διαφοροποιούνται έντονα συγκριτικά με τα χερσαία Μαλάκια, ωστόσο συνεισφέρουν στη διατήρηση της ισορροπίας στα υδάτινα οικοσυστήματα.

Μαλάκια της χέρσου:

            Η Ελλάδα είναι η πιο πλούσια χώρα της Ευρώπης σε αριθμό ειδών χερσαίων σαλιγκαριών, καθώς φιλοξενεί περισσότερα από 700 είδη, με το 50% από αυτά να είναι ενδημικά. Συναντώνται σε όλους τους τύπους χερσαίων βιοτόπων και ιδιαίτερα όπου υπάρχει ασβέστιο στο έδαφος. Τρέφονται κυρίως από σηπόμενα φύλλα, αλλά υπάρχουν και χλωροφάγα, αποκλειστικά σαρκοφάγα και παμφάγα.

ΟΜΟΤΑΞΙΑ/ΚΛΑΣΗ: ΓΑΣΤΕΡΟΠΟΔΑ, 80.000 είδη

Τα Γαστερόποδα πέτυχαν να εποικίσουν εκτός από τη θάλασσα, τα γλυκά νερά και τη χέρσο. Τα Γαστερόποδα χρησιμοποιήθηκαν ως λατρευτικά σύμβολα, ως πηγή έμπνευσης στη ζωγραφική και τη γλυπτική, ως νομίσματα, κ.α. Κύριο χαρακτηριστικό της ομάδας είναι η συστροφή, δηλαδή η αριστερόστροφη στρέψη της σπλαχνικής μάζας, του μανδύα και της μανδυακής κοιλότητας κατά 180^ο, στρέφοντας τον πεπτικό σωλήνα σε σχήμα U, ώστε να εισέρχεται στο κέλυφος πρώτο το κεφάλι. Το κέλυφος είναι ενιαίο, περιεληγμένο σε ποκίλα σχήματα και μεγέθη, κωνικό, σε μερικά είδη υποπλασμένο ή εσωτερικό και σε άλλα απουσιάζει τελείως. Η κεφαλή είναι καλά καθορισμένη με αισθητήριες κεραίες, μάτια και στόμα εφοδιασμένο με μασητική συσκευή, το ξύστρο. Ο πόδας είναι ενιαίος και έχει τη μορφή «σόλας». Χωρίζονται σε τρεις ευδιάκριτες υφομοταξίες: τα Προσωβράγχια, τα Οπισθοβράγχια και τα Πνευμονοφόρα.

Στα Πρωσοβράγχια περιλαμβάνεται η οικογένεια Muricidae, από τα είδη της οποίας έπαιρναν τη χρωστική πορφύρα, της οποίας κύριο συστατικό είναι το 6,6-dibromoindigo. Η πορφύρα είναι αποτέλεσμα των εκκρίσεων των υποβραγχιακών  αδένων των ειδών αυτών και χρησιμοποιούταν παλαιότερα για χρώση αποκλειστικά αυτοκρατορικών υφασμάτων.

Τα Ελληνικά θαλάσσια Γαστερόποδα ανήκουν κυρίως στην υφομοταξία Προσωβράγχια αλλά και μερικά στην υφομοταξία Οπισθοβράγχια. Στο βυθό συνήθως έρπουν, με τη βοήθεια του πόδα τους, ή προσκολλώνται στο υπόστρωμα. Τα περισσότερα είδη συναντώνται σε μικρά ως μεσαία βάθη και είναι φυκοφάγα, σαρκοφάγα και παμφάγα.

Η προνύμφη στα θαλάσσια Γαστερόποδα, δηλαδή η μεταβατική μορφή τους κατά τη μετατροπή από έμβρυο σε τέλειο άτομο, είναι πλαγκτονική και βρίσκεται στην πελαγική ζώνη όπου μπορεί να κολυμπά ή να «παρασύρεται» από ρεύματα.

Το γένος Conus περιλαμβάνει αρπακτικά θαλάσσια γαστερόποδα που διαθέτουν δηλητήριο, ένα σύνθετο μείγμα ενώσεων ενεργών στα μυϊκά και νευρικά κύτταρα. Το Conus ventricosus είναι ένα είδος που ζει στη Μεσόγειο Θάλασσα, είναι βενθικό, μετακινείται συρόμενο στον βυθό και κυνηγά σκουλήκια. Το δηλητήριο κάθε ατόμου μπορεί να διαφέρει, πιθανώς λόγω της διατροφής που του είναι διαθέσιμη στην περιοχή όπου κατοικεί. Στο είδος αυτό παρασιτεί σε προνυμφικό στάδιο ο πλατυέλμινθας Lepocreadium album (Stossich, 1890).

Εικόνες 1, 2: Φωτογραφίες από το ενυδρείο του κυρίου Διονύση Ραΐτσου στον τομέα Θαλάσσιας Βιολογίας του τμήματος Βιολογίας, ΕΚΠΑ.

Εικόνες 3, 4: Φωτογραφίες από τη συλλογή του μουσείου Ζωολογίας του τμήματος Βιολογίας, ΕΚΠΑ. Στις φωτογραφίες φαίνονται τα διαφορετικά σχέδια και μεγέθη στα όστρακα του Conus mediterraneus. Τα μαλάκια αυτά προήλθαν από δωρεά του κυρίου Πρετεντέρη Τυπάλδου το 1862.

Βιβλιογραφία:

MolluscaBase eds. (2023). “Conus mediterraneus Hwass in Bruguière, 1792.” MolluscaBase. <www.molluscabase.org/aphia.php?p=taxdetails&id=429087>.

Romeo, C., Di Francesco, L., Oliverio, M., Palazzo, P., Massilia, G.R., Ascenzi, P., Polticelli, F., Schininà, M.E. “Conus ventricosus venom peptides profiling by HPLC-MS: a new insight in the intraspecific variation.” J. Sep. Sci., 2008; 31(3): 488–498.