Η τεχνική της εννοιολογικής χαρτογράφησης (concept mapping) αναπτύχθηκε από τον καθηγητή Joseph D. Novak, στο πανεπιστήμιο του Cornell ως ένας τρόπος αναπαράστασης του τρόπου οικοδόμησης της επιστημονικής γνώσης στα παιδιά. Βασίστηκε στις θεωρίες του David Ausubel, ο οποίος τόνισε τη σημασία των πρότερων γνώσεων για την εκμάθηση των νέων.
Ο εννοιολογικός χάρτης αποτελεί ένα γνωστικό εργαλείο που ευνοεί την οικοδόμηση νέων γνώσεων, την οργάνωση και αναπαράσταση της γνώσης, την ενίσχυση της αποτελεσματικής μάθησης με την ενεργή εμπλοκή των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία (Jonassen, 2000). Στηρίζεται στη θεωρία του Εποικοδομητισμού του J. Piaget σύμφωνα με την οποία η οικοδόμηση της νέας γνώσης βασίζεται στις υπάρχουσες γνώσεις του ατόμου.
Ένας εννοιολογικός χάρτης είναι ένα διάγραμμα που χρησιμοποιείται για την οπτικοποίηση σχέσεων ανάμεσα σε διάφορες έννοιες και αναπαριστά οργανωμένη γνώση, αποτελούμενη από κόμβους και συνδέσεις, στρατηγική που είναι ιδιαίτερα σημαντική στη Βιολογία και το πλήθος εννοιών που την περιγράφουν. Ο Prezler (2004) διαπιστώνει πως οι μαθητές που διδάσκονται Βιολογία κατάφεραν να ενοποιήσουν τα επιμέρους συστατικά της βιολογικής γνώσης σε ευρύτερα εννοιολογικά πλαίσια, μετά τη χρήση των εννοιολογικών χαρτών.
Οι εννοιολογικοί χάρτες, αποτελούν ένα ισχυρό εργαλείο διδασκαλίας για τον εκπαιδευτικό καθώς η χαρτογράφηση των εννοιών κάθε μαθήματος μπορεί να αποδίδει συνοπτικά και σχηματικά τις βασικές και δομικές του έννοιες. Ομοίως σύνθετες έννοιες, κείμενα μεγάλα σε έκταση κλπ αποδίδονται με περισσότερη αξιοπιστία και αποτελεσματικότητα καθώς η νέα γνώση οργανώνεται και συσχετίζεται με την υπάρχουσα αναδεικνύοντας με σαφή τρόπο αφενός τις νέες σχέσεις που έχουν δημιουργηθεί και αφετέρου εντοπίζονται γνώσεις που δεν έχουν οικοδομηθεί πλήρως ή έχουν οικοδομηθεί εσφαλμένα. Συνεπώς οι μαθητές θα αντιληφθούν τις έννοιες αυτές ανάλογα με τις προτασιακές σχέσεις που έχουν ήδη αναφερθεί αναπτύσσοντας ικανότητες οργάνωσης και επεξεργασίας της γνώσης (Novak, 1990). Ταυτόχρονα επιτυγχάνεται η ενεργή εμπλοκή όλων συμμετέχοντας σε έναν καταιγισμό ιδεών όπου με ευχάριστο τρόπο οι νέες ιδέες γίνονται σαφείς, συνδέονται με τις υπάρχουσες και προκαλούν νέες συνδέσεις που θα οδηγήσουν και σε άλλες προάγοντας τη συλλογική εννοιολογική χαρτογράφηση.
Η αξιοποίηση των εκπαιδευτικών λογισμικών στη διδασκαλία ως μέσων για την εκμάθηση και την κατανόηση εννοιών κρίνεται αναγκαία καθώς η οπτικοποίηση και η εικονική αναπαράσταση της πληροφορίας διευκολύνει τη μάθηση καλλιεργώντας την αντίληψη, την παρατήρηση, τη μνήμη και τη φαντασία (Ράπτης και Ράπτη, 2001). Συμπεραίνεται λοιπόν ότι χρήζει ιδιαίτερης σημασίας η εξοικείωση εκπαιδευτικών και μαθητών με τους εννοιολογικούς χάρτες όπως και η ευρύτερη ενσωμάτωσή τους στην εκπαιδευτική πράξη.
Τα λογισμικά εννοιολογικής χαρτογράφησης διευκολύνουν σημαντικά τη μαθησιακή και διδακτική διαδικασία. Οι μαθητές ξεφεύγουν από την έννοια της αποστήθισης και της στείρας κατανόησης, συμμετέχοντας ενεργά και εμπειρικά στις δραστηριότητες του μαθήματος και στον σχεδιασμό των χαρτών. Επιπροσθέτως υπάρχει η δυνατότητα εμπλουτισμού του χάρτη με εξωτερικούς συνδέσμους, εικόνες, βίντεο, πληροφορίες και η δυνατότητα μετατροπής του σε οποιαδήποτε μορφή ηλεκτρονικού αρχείου. Επωφελούνται όλοι οι τύποι μάθησης καθώς οι εννοιολογικοί χάρτες μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως εργαλεία πλοήγησης και οπτικής αναπαράστασης της γνώσης. Ένα ενδιαφέρον λογισμικό δημιουργίας εννοιολογικών χαρτών είναι το CmapTool που έχει αναπτυχθεί από το Institute for Human and Machine Cognition και διατίθεται δωρεάν.
Στο συγκεκριμένο άρθρο παρουσιάζεται ένας δυναμικός εννοιολογικός χάρτης, που έχει δημιουργηθεί με το εν λόγω λογισμικό. Οι ενότητες που πρόκειται να παρουσιαστούν με τη μορφή δυναμικού εννοιολογικού χάρτη, προέρχονται από τη Βιολογία της Α΄ Γυμνασίου και αφορούν τη στήριξη των πολυκύτταρων οργανισμών.
Pages: 1 2