Ως εννοιολογικός χάρτης ορίζεται ένα διάγραμμα που απεικονίζει τη συσχέτιση μεταξύ εννοιών. Αποτελείται από κόμβους, γραμμές και ετικέτες πάνω στις γραμμές. Οι κόμβοι αντιπροσωπεύουν τις έννοιες, οι γραμμές μεταξύ των κόμβων απεικονίζουν τις σχέσεις μεταξύ των εννοιών, ενώ οι ετικέτες προσδιορίζουν το είδος της σχέσης.
Η θεμελιώδης μονάδα ενός εννοιολογικού χάρτη είναι ο συνδυασμός 2 (ή περισσότερων) κόμβων και μιας γραμμής με ετικέτα.
Οι εννοιολογικοί χάρτες αναπτύχθηκαν από τον Joseph D. Novac (1972) κατά τη διάρκεια ενός ερευνητικού προγράμματος στο Cornell University. Το πρόγραμμα εφαρμόστηκε σε μαθητές, με στόχο την ανίχνευση και μελέτη πιθανών γνωστικών αλλαγών που αφορούσαν στις Φυσικές Επιστήμες.
Οι εννοιολογικοί χάρτες μπορούν να ενταχθούν σε όλες τις φάσεις της εκπαιδευτικής διαδικασίας, συμβάλλοντας στην υλοποίηση ποικίλων τύπων δραστηριοτήτων.
Ας αναφερθούμε σε μερικές σημαντικές χρήσεις των εννοιολογικών χαρτών στην εκπαιδευτική διαδικασία γενικότερα, αλλά και ειδικότερα στη διδασκαλία της Βιολογίας.
- Καταγραφή και κατανόηση αλλαγών που υφίσταται η επιστημονική γνώση των μαθητών.
- Αξιολόγηση μάθησης ως εναλλακτική των δοκιμασιών πολλαπλής επιλογής.
- Ταυτοποίηση διαφορών στα σχολικά εγχειρίδια.
- Καταγραφή των εναλλακτικών ιδεών των μαθητών.
- Δημιουργία γνωστικού υπόβαθρου με πολλές διασυνδέσεις μεταξύ των εννοιών.
- Εξωτερίκευση νοητικών μοντέλων μαθητών.
- Κατανόηση επιστημονικών κειμένων.
- Μετάβαση από γραμμική (κείμενο) στην ιεραρχική (ψυχολογική) δομή προσέγγισης της γνώσης.
Η εφαρμογή Cmap Tools, δίνει τη δυνατότητα να κατασκευάσουμε Δυναμικούς Εννοιολογικούς Χάρτες, στους οποίους στη θέση των κόμβων (εννοιών) μπορούμε να προσθέσουμε πολυμεσικά στοιχεία (πχ. εικόνες, υπερσυνδέσμους κα. ). Σημαντικό πλεονέκτημα της εφαρμογής είναι πως οι έννοιες και οι συσχετισμοί τους, παρουσιάζονται με μεγαλύτερη σαφήνεια και παραστατικότητα, σε σχέση με τους κλασικούς Ε.Χ. Επιπλέον, η δυνατότητα πολλαπλών μορφών και ειδών πληροφορίας, επιτρέπει την άμεση ανάκληση οποιαδήποτε στιγμή.
Στα πλαίσια του μεταπτυχιακού μαθήματος “Εκπαιδευτική Τεχνολογία -Πολυμέσα στη Διδασκαλία της Βιολογίας”, ζητήθηκε να κατασκευάσω έναν εννοιολογικό χάρτη για μια ενότητα (Εικόνα 1) του σχολικού βιβλίου Βιολογίας Γ’ Λυκείου (Β’ Τεύχος, Κεφάλαιο 7).
Αρχικά έκανα τοπική εγκατάσταση του προγράμματος στον υπολογιστή. Εν συνεχεία, έφτιαξα λογαριασμό στο Cmap Cloud, χρησιμοποιώντας το προσωπικό μου email.
Η κατασκευή του εννοιολογικού χάρτη, πραγματοποιήθηκε στο πρόγραμμα που εγκατέστησα στον ηλεκτρονικό υπολογιστή (Εικόνα 2). Ακολουθώντας τις αναλυτικές οδηγίες του συντονιστή του μαθήματος, μετέφερα τον εννοιολογικό χάρτη στο cloud (Εικόνα 3), προκειμένου να είμαι σε θέση να τον μοιραστώ με τους υπόλοιπους χρήστες του προγράμματος.
Η ενασχόληση μου με την κατασκευή του εννοιολογικού χάρτη, υπήρξε μια ευχάριστη διαδικασία, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν απαιτούσε προσοχή και αφιέρωση χρόνου. Τα πολυμεσικά στοιχεία (εικόνες, εξωτερικοί σύνδεσμοι κλπ.) που χρησιμοποίησα, ενίσχυσαν το νόημα των εννοιών που προσπάθησα να συνδέσω και συνετέλεσαν στη δημιουργία ενός προσιτού και ευχάριστου, ευελπιστώ, εννοιολογικού χάρτη. Θεωρώ πως το Cmap Tools, θα διαχυθεί στην εκπαιδευτική κοινότητα τα επόμενα χρόνια, διευκολύνοντας τόσο τον εκπαιδευτικό, όσο και τον εκπαιδευόμενο, στην προσπάθεια κατανόησης της γνώσης.
Παρακάτω, επισυνάπτω τον διαδραστικό εννοιολογικό χάρτη που κατασκεύασα.
Σας ευχαριστώ πολύ.
Γεωργία Τζάφα, Βιολόγος.